244222

Khóa luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2
PHẦN 2. NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1. TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC CÔNG NGHỆ 10 - CTC.
Khi bàn về phương pháp giáo dục J. Piaget đã nhấn mạnh đến vai trò
hoạt động của học sinh (HS). Ông nói: “Trẻ em được phú cho tính hoạt động
thực sự và giáo dục không thể thành công nếu không sử dụng và không thực
sự kéo dài tính hoạt động đó”.
Như vậy có thể nói sự hoạt động của trẻ trong quá trình giáo dục và
giáo dưỡng là 2 yếu tố không thể thiếu được và để kéo dài hoạt động đó thì
việc tích cực hóa được coi là một trong những biện pháp hiệu quả nhất.
Mục đích của dạy học là đem đến sự phát triển toàn diện cho HS. Giữa
dạy học và phát triển có mối quan hệ với nhau. Đó là mối quan hệ biện chứng,
hai chiều: Phát triển là mục đích cuối cùng của hoạt động dạy học, đồng thời
khi tư duy HS phát triển thì việc thu nhận và vận dụng kiến thức của HS sẽ
nhanh chóng và hiệu quả, quá trình dạy học diễn ra một cách thuận lợi hơn.
Dạy học bằng cách này hay cách khác đều có thể góp phần phát triển
HS, nhưng dạy học được coi là đúng đắn nhất nếu nó đem lại sự phát triển tốt
nhất cho người học.
Theo Vưgotxki thì: “Dạy học được coi là tốt nhất nếu nó đi trước sự
phát triển và kéo theo sự phát triển”.
Ngô Thị Thúy K33D Sinh – KTNN 5
Khóa luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2
Lí luận dạy học đã chỉ ra rằng: “Dạy học có tác dụng thúc đẩy sự phát
triển trí tuệ của người học”.
Một mặt trí tuệ của HS chỉ có thể phát triển tốt trong quá trình dạy học
khi giáo viên (GV) phát huy tốt vai trò của người tổ chức, điều khiển làm
giảm nhẹ khó khăn cho HS trong quá trình nhận thức, biết cách khuyến khích
HS tham gia vào hoạt động nhận thức tích cực trong dạy học.
Tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS là một biện pháp không thể
thiếu được trong dạy học theo quan điểm: “Dạy học là phát triển”. Một sự gợi
ý khéo léo có tích chất gợi mở của GV sẽ có tác dụng kích thích tính tự lực và
tư duy sáng tạo của HS, lôi kéo họ chủ động tham gia vào quá trình dạy học
một cách tích cực, tự giác. J.Piaget đã kết luận: “Người ta không học được gì
hết, nếu không phải trải qua sự chiếm lĩnh bằng hoạt động, rằng HS phải phát
minh lại khoa học, thay vì nhắc lại những công thức bằng lời của nó”.
1.2. TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH
VÀ CÁC BIỆN PHÁP PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HÓA HOẠT
ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH.
1.2.1. Tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh.
Tích cực hóa là một hoạt động nhằm làm chuyển biến vị trí của người
học từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang chủ thể
tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập.
Tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS là một trong những nhiệm vụ
của GV trong nhà trường và cũng là một trong những biện pháp nâng cao chất
lượng dạy học. Tất cả đều hướng tới việc thay đổi vai trò người dạy và người
học nhằm nâng cao hiệu quả cả quá trình dạy học nhằm đáp ứng được yêu cầu
dạy học trong giai đoạn phát triển mới. Trong đó HS chuyển từ vai trò là
Ngô Thị Thúy K33D Sinh – KTNN 6
Khóa luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2
người thu nhận thông tin sang vai trò chủ động, sáng tạo, tích cực tham gia
tìm kiếm kiến thức. Còn GV chuyển từ người truyền thông tin sang vai trò
người tổ chức, hướng dẫn, giúp đỡ để HS tự mình khám phá kiến thức mới.
Quá trình tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS sẽ góp phần làm
cho mối quan hệ giữa dạy và học, giữa GV và HS ngày càng gắn bó và hiệu
quả hơn. Tích cực hóa vừa là biện pháp thực hiện nhiệm vụ dạy học, đồng
thời nó góp phần rèn luyện cho HS những phẩm chất của người lao động mới:
Tự chủ, năng động, sáng tạo … là mục tiêu nhà trường phải hướng tới.
1.2.2. Các biện pháp tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh.
Tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS có liên quan đến nhiều vấn
đề, trong đó các yếu tố như động cơ, hứng thú học tập, năng lực, ý chí của cá
nhân, không khí dạy học … đóng vai trò rất quan trọng. Các yếu tố liên quan
chặt chẽ với nhau và có ảnh hưởng tới việc tích cực hóa hoạt động nhận thức
của HS trong học tập. Là kết quả của một quá trình hình thành lâu dài và
thường xuyên, không phải là kết quả của một giờ học mà là kết quả của một
giai đoạn, là kết quả của sự phối hợp nhiều người, nhiều lĩnh vực và cả xã hội.
Để có thể tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS trong quá trình học
tập ta cần phải chú ý đến một số biện pháp như:
* Tạo ra và duy trì không khí dạy học trong lớp nhằm tạo ra môi trường
thuận lợi cho việc học tập và phát triển của HS.
* Xây dựng động cơ hứng thú học tập cho HS.
* Giải phóng sự lo sợ của HS …
Bởi chúng ta không thể tích cực hóa hoạt động nhận thức trong khi HS
vẫn mang tâm lí lo sợ, khi các em không có động cơ và hứng thú học tập và
Ngô Thị Thúy K33D Sinh – KTNN 7
Khóa luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2
đặc biệt là thiếu không khí học tập. Trong quá trình dạy học GV cần phải lựa
chọn và sử dụng các phương pháp dạy học tích cực (PPDHTC) như: Phương
pháp nêu vấn đề, phương pháp thực nghiệm … mới khuyến khích tính tích
cực, sáng tạo của HS trong học tập.
1.2.3. Vấn đề phát huy tính tích cực học tập của nước ta.
Vấn đề phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của HS đã được đặt
ra trong nghành giáo dục Việt Nam từ những năm 1960. Ở thời điểm này, các
trường Sư phạm đã có khẩu hiệu: “Biến quá trình đào tạo thành quá trình tự
đào tạo”.
Trong công cuộc cải cách giáo dục lần thứ 2 năm 1980, phát huy tính
tích cực đã là một trong những phương hướng cải cách nhằm đào tạo những
người lao động sáng tạo, làm chủ đất nước.
Từ đó, trong nhà trường xuất hiện ngày càng nhiều tiết dạy tốt của giáo
viên dạy giỏi, theo hướng tổ chức cho HS hoạt động, tự lực chiếm lĩnh tri
thức mới. Tuy vậy, phương pháp dạy học (PPDH) ở trường phổ thông và
phương pháp đào tạo GV ở trường Sư phạm phổ biến vẫn là cách dạy thông
báo kiến thức “Đọc - chép” hay còn gọi là truyền thụ một chiều. PPDH này
dẫn đến sự thụ động của người học, nặng về ghi nhớ lý thuyết, thiếu kỹ năng
thực hành áp dụng …
Sự nghiệp CNH, HĐH đất nước, sự thách thức của quá trình hội nhập
kinh tế toàn cầu đòi hỏi phải có nguồn nhân lực, người lao động có đủ phẩm
chất và năng lực đáp ứng yêu cầu của xã hội trong giai đoạn mới.
Người lao động phải có khả năng thích ứng, khả năng thu nhận và vận
dụng linh hoạt, sáng tạo tri thức của nhân loại vào điều kiện hoàn cảnh thực
tế, tạo ra những sản phẩm đáp ứng yêu cầu của xã hội. Để có nguồn nhân lực
Ngô Thị Thúy K33D Sinh – KTNN 8
Khóa luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2
trên, yêu cầu đặt ra là phải đổi mới giáo dục, trong đó có đổi mới mục tiêu
giáo dục, đổi mới nội dung giáo dục và phương pháp dạy và học. Định hướng
đổi mới PPDH đã được xác định trong Nghị quyết Trung ương 4 khóa
VII(01-1993), Nghị quyết Trung ương 2 khóaVIII (12 - 1996) và được thể chế
hóa trong Luật Giáo dục sửa đổi ban hành ngày 27/6/2005, điều2.4, đã ghi
“Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy
sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng
thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”.
1.3. Tính tích cực trong học tập của học sinh.
1.3.1. Khái niệm về tính tích cực.
Phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của HS có nghĩa là phải thay
đổi cách dạy và cách học. Chuyển cách dạy thụ động, truyền thụ một chiều,
GV làm trung tâm sang cách dạy lấy HS làm trung tâm hay còn được gọi là
dạy và học tích cực. Trong cách dạy này HS là chủ thể hoạt động, GV là
người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn tạo nên sự tương tác tích cực giữa người
dạy và người học.
Dạy và học tích cực là điều kiện tốt khuyến khích sự tham gia chủ
động, sáng tạo và ngày càng độc lập của HS vào quá trình học tập. Vậy tính
tích cực là gì?
Tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người. Con người sản
xuất ra của cải vật chất cần thiết cho sự tồn tại, phát triển của xã hội, sáng tạo
ra nền văn hóa mỗi thời đại.
Tính tích cực là trạng thái hoạt động của chủ thể, nghĩa là của con
người hành động.
Ngô Thị Thúy K33D Sinh – KTNN 9
Khóa luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2
Tính tích cực của con người biểu hiện trong các hoạt động.
1.3.2. Tính tích cực trong học tập của học sinh.
Học tập là hoạt động chủ đạo ở lứa tuổi đi học. Tính tích cực trong hoạt
động học tập là tính tích cực nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố
gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức. Lĩnh hội
những tri thức của loài người đồng thời tìm kiếm “Khám phá” ra những hiểu
biết mới cho bản thân. Qua đó sẽ thông hiểu, ghi nhớ những gì đã nắm được
qua hoạt động chủ động, nỗ lực của chính mình.
Tính tích cực nhận thức trong học tập liên quan với động cơ học tập,
động cơ đúng tạo ra hứng thú. Hứng thú là tiền đề của tự giác. Hứng thú và tự
giác là 3 yếu tố tâm lí tạo nên tính tích cực. Tính tích cực sản sinh ra nếp tư
duy độc lập. Suy nghĩ độc lập là nguồn gốc của sự sáng tạo và ngược lại.
Tính tích cực học tập biểu hiện ở những dấu hiệu như: Hăng hái, chủ
động, tự giác tham gia các hoạt động học tập, thích tìm tòi khám phá những
điều chưa biết dựa trên những cái đã biết. Sáng tạo, vận dụng kiến thức đã
học vào thực tế cuộc sống …
Tính tích cực được biểu hiện qua các cấp độ:
* Bắt chước: Cố gắng thực hiện theo các mẫu hành động của thầy và của
bạn.
* Tìm tòi: Độc lập giải quyết các vấn đề nêu ra, tìm kiếm cách giải quyết
khác nhau về một vấn đề.
* Sáng tạo: Tìm ra cách giải quyết mới độc đáo, hữu hiệu.
Ngô Thị Thúy K33D Sinh – KTNN 10
Khóa luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2
1.4. Phương pháp dạy học tích cực.
1.4.1. Khái niệm, bản chất của phương pháp dạy học tích cực.
Phương pháp dạy học tích cực là một thuật ngữ rút gọn, được dùng ở
nhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy
tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học. PPDHTC hướng tới việc hoạt
động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học chứ không phải là
tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy. Tuy nhiên để dạy học theo
phương pháp tích cực thì GV vẫn phải nỗ lực nhiều so với phương pháp thụ
động. Hay nói cách khác, đó là dạy học theo phương pháp lấy HS làm trung
tâm.
“Tích cực” trong PPDH - Tích cực được dùng với nghĩa là hoạt động,
chủ động, trái nghĩa với không hoạt động, thụ động.
Muốn đổi mới cách học phải đổi mới cách dạy. Cách dạy chỉ đạo cách
học, nhưng ngược lại thói quen học tập của HS cũng ảnh hưởng tới cách dạy
của GV. Vì vậy, GV phải kiên trì dùng cách dạy hoạt động để dần dần xây
dựng cho HS phương pháp học tập chủ động một cách vừa sức, từ thấp lên
cao. Vậy để làm rõ những đặc điểm của PPDHTC lấy HS làm trung tâm với
phương pháp dạy học lấy GV làm trung tâm có thể so sánh ở những đặc điểm
sau:
Ngô Thị Thúy K33D Sinh – KTNN 11
Khóa luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2
Đặc điểm
Phương pháp dạy học GV
làm trung tâm
Phương pháp dạy học HS
làm trung tâm
Mục tiêu dạy học

Người ta chú ý tới việc
thực hiện nhiệm vụ của GV
là truyền đạt kiến thức đã
quy định trong chương trình
SGK, chú trọng đến khả
năng và lợi ích của người
dạy.
Người ta hướng vào mục
đích cho HS sớm thích ứng
với đời sống xã hội, hòa
nhập và phát triển trong
cộng đồng, tôn trọng nhu
cầu và lợi ích của người học.
Nội dung

Chương trình được thiết kế
chủ yếu theo logic nội dung
khoa học của môn học, chú
trọng trước hết đến hệ thống
lý thuyết, sự phát triển tuần
tự, các khái niệm, định
nghĩa, học thuyết khoa học.

Ngoài hệ thống kiến thức
để đáp ứng mục tiêu, chuẩn
bị cho cuộc sống, cần chú
trọng các kỹ năng thực hành,
vận dụng kiến thức lý
thuyết, năng lực phát hiện và
giải quyết vấn đề thực tiễn.
Phương pháp
Phương pháp chủ yếu là
thuyết trình và giảng giải,
thầy nói trò ghi, thầy lo trình
bày cặn kẽ kiến thức, nội
dung bài, tranh thủ truyền
thụ vốn hiểu biết và kinh
nghiệm của mình. HS tiếp
thu thụ động, cố hiểu, cố ghi

Coi trọng việc tổ chức cho
HS hoạt động độc lập theo
nhóm (Thảo luận, thí
nghiệm, quan sát …) thông
qua đó để HS vừa tự lực
nắm vững các tri thức kỹ
năng mới, đồng thời rèn
luyện phương pháp tự học,
Ngô Thị Thúy K33D Sinh – KTNN 12
Khóa luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2
chép đầy đủ những gì GV đã
giảng, đã ghi.
tự nghiên cứu. GV quan tâm
vận dụng vốn hiểu biết và
kinh nghiệm của từng cá
nhân, của tập thể HS để xây
dựng bài học.
Hình thức tổ chức

Bài lên lớp được diễn ra
chủ yếu trong phòng học,
GV và bảng đen là trung tâm
thu hút HS.

Hình thức bố trí phù hợp,
lớp học được thay phù hợp
với nội dung từng môn học,
tiết học cụ thể.
Đánh giá

GV là người độc quyền
đánh giá kết quả của HS, chú
ý tới khả năng ghi nhớ, tái
hiện các thông tin của GV đã
cung cấp.

HS tự chịu trách nhiệm về
kết quả học tập của mình,
được tham gia tự đánh giá và
đánh giá lẫn nhau. Không chỉ
dừng lại ở yêu cầu tái hiện
kiến thức mà còn khuyến
khích óc sáng tạo phát triển sự
chuyển biến thái độ của HS
trước những vấn đề nảy sinh
trong thực tế.
1.4.2. Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực.
1.4.2.1. Dạy và học thông qua tổ chức các hoạt động.
PPDHTC, người học - đối tượng của hoạt động “Dạy”, đồng thời là
chủ thể của hoạt động “Học” được cuốn hút vào các hoạt động học tập do GV
Ngô Thị Thúy K33D Sinh – KTNN 13
Khóa luận tốt nghiệp Trường ĐHSP Hà Nội 2
tổ chức và chỉ đạo, thông qua tự lực khám phá những điều mình chưa rõ chứ
không phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được GV sắp đặt sẵn. Được
đặt vào những tình huống của đời sống thực tế, người học trực tiếp quan sát,
thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách nghĩ của mình,
từ đó nắm được kiến thức mới, vừa nắm được phương pháp “làm ra” kiến
thức, kỹ năng đó, không dập theo khuôn mẫu sẵn có, được bộc lộ và phát huy
tiềm năng, sáng tạo.
1.4.2.2. Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học.
Phương pháp tích cực xem việc rèn luyện phương pháp học tập cho HS
không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là một mục
tiêu dạy học.
Trong các phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học. Nếu rèn
luyện cho người học có được phương pháp, kỹ năng, thói quen, ý chí tự học
thì sẽ tạo cho người học lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con
người, kết quả học tập được nhân lên gấp bội.
1.4.2.3. Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác.
Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là lúc giải quyết những
vấn đề gay cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để
hoàn thành nhiệm vụ chung. Trong hoạt động nhóm sẽ không có hiện tượng ỷ
lại, tính cách, năng lực của mỗi thành viên được bộc lộ, uốn nắn, phát triển
tình bạn, ý thức tổ chức, tinh thần tương trợ.
Trong học tập, không phải mọi tri thức, kỹ năng, thái độ đều được hình
thành bằng những hoạt động độc lập các nhân. Lớp học là môi trường giao
tiếp thầy, trò, trò và trò, tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các cá nhân trên
con đường chiếm lĩnh nội dung học tập.
Ngô Thị Thúy K33D Sinh – KTNN 14

Xem chi tiết: 244222