BẢN SẮC DÂN TỘC TRONG NỀN KINH TẾ MỞ

Nói dân tộc và bản sắc văn hoá dân tộc không thể tách khỏi quan hệ với thế
giới . Chúng ta đang chứng kiến xu thế toàn cầu hoá đời sống loài ngời . Đó là
xu thế khách quan , tất yếu mang tính thời đại , trớc hết trong lĩnh vực kinh tế .
Xu thế toàn cầu hoá tạo điều kiện cho các quốc gia , dân tộc xích lại gần nhau ,
hiểu biết nhau , bổ sung cho nhau , làm phong phú và hỗ trợ lẫn nhau . Đất nớc
ta nhất định nắm lấy xu thế này coi nh là một thời cơ lớn , ra sức tận dụng mọi
điều kiện có lợi do xu thế ấy tạo ra , đặc biệt để tranh thủ những khả năng vật
chất , kỹ thuật , công nghệ , những kinh nghiệm và tri thức hiện đại rất cần thiết
cho sự nghiệp công nghiệp hoá , hiện đại hoá . Trong xu thế toàn cầu hoá hiện
nay , không một quốc gia nào có thể đứng biệt lập mà có thể tồn tại và phát
triển . Mặt khác , phải thấy toàn cầu hoá là một quá trình đầy mâu thuẫn phức
tạp . Mặt tất yếu kỹ thuật - kinh tế là mặt tích cực , có lợi , ta phải tận dụng .
Song , mặt khác không thể bỏ qua là mặt xã hội - kinh tế , mặt bản chất giai cấp
của quá trình toàn cầu hóa . Xét về mặt này , trên thế giới hiện nay đang có
những lực lợng nuôi tham vọng lớn toàn cầu hoá chủ nghĩa t bản , họ muốn áp
đặt hệ giá trị của riêng họ lên cả toàn cầu . Quên điều đó là ngây thơ về chính
trị và trong thực tiễn không tránh khỏi phải trả giá đắt .
Trong những điều kiện nêu trên về xu thế toàn cầu hoá hiện nay , chúng ta
càng thấy đờng lối mở rộng quan hệ quốc tế trên cơ sở độc lập tự chủ của Đảng
ta nói chung và nói riêng trong xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam
vừa tiên tiến vừa đậm đà bản sắc văn hoá dân tộc là hết sức đúng đắn và sáng
suốt .
Nghị quyết Hội Nghị Trung ơng 5 chỉ rõ : phơng hớng chung , đồng thời là
nhiệm vụ bao quát của sự nghiệp văn hóa nớc ta là phát huy chủ nghĩa yêu nớc
và truyền thống đại đoàn kết dân tộc , ý thức độc lập tự chủ , tự cờng xây dựng
và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa , xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt
Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc , tiếp thụ những tinh hoa văn hoá nhân
loại , làm cho văn hoá thấm sâu vào toàn bộ đời sống và hoạt động xã hội , vào
từng ngời , từng gia đình , từng tập thể và cộng đồng , từng địa bàn dân c , vào
mọi lĩnh vực sinh hoạt và quan hệ con ngời , tạo nên trên đất nớc ta đời sống
tinh thần cao đẹp , trình độ dân trí cao , khoa học phát triển phục vụ đắc lực sự
nghiệp công nghiệp hoá , hiện đại hoá vì mục tiêu dân giàu , nớc mạnh , xã hội
công bằng văn minh , tiến bớc vững chắc lên chủ nghĩa xã hội .
Nghị quyết Trung ơng 5 Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiên
tiến , đậm đà bản sắc dân tộc vừa đáp ứng đúng những đòi hỏi bức xúc của
cuộc sống vừa là định hớng chiến lợc cơ bản cho sự nghiệp xây dựng , củng cố
và không ngừng tăng cờng nền tảng tinh thần xã hội ta trên con đờng phấn đấu
vì dân giàu nớc mạnh , xã hội công bằng , văn minh , tiến bớc vững chắc lên
chủ nghĩa xã hội .
5

2 . Quan điểm về bản sắc văn hoá dân tộc
Bản sắc văn hoá dân tộc luôn có sự biến động , bổ sung qua các thời kỳ lịch
sử . Có giá trị đợc hình thành từ xa xa và luôn luôn bền vững . Có giá trị đúng
lúc trớc , nhng nay không thích hợp . Lại có giá trị mới nhng phù hợp với
nguyện vọng dân tộc thì nhanh chóng có sức sống bền vững . Chẳng hạn , có
những giá trị mới từ 1976 , cũng là mới hơn 30 năm nay , với lời kêu gọi của
Chủ tịch Hồ Chí Minh , giá trị Không có gì quý hơn độc lập , tự do đã
nghiễm nhiên trở thành giá trị văn hoá rất quan trọng của dân tộc ta .
Bản sắc dân tộc nằm trong các lĩnh vực nh kiến trúc , hội hoạ , văn chơng ,
âm nhạc nhng đó là những vấn đề phức tạp , cần để các nhà chuyên môn
nghiên cứu , thảo luận . Song đạo lý dân tộc là loại văn hoá vô hình , nhng là
tinh tuý của bản sắc dân tộc , đợc vun đắp qua lịch sử lâu đời của dân tộc đợc
xác định là :
Lòng yêu nớc nồng nàn ; ý thức tự lập tự cờng , tinh thần đoàn kết , ý thức
cộng đồng , gắn cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc ;
Lòng nhân ái , tính khoan dung , trọng tình nghĩa , đạo lý ;
Đức tính cần cù , sáng tạo trong lao động ;
Sự tinh tế trong c sử , giản dị trong lối sống
Cũng có ý kiến cho rằng , nhiều dân tộc trên thế giới cũng có những giá trị
tơng tự nh trên , vì sao ta lại coi đó là bản sắc của dân tộc mình ? Chúng ta cho
rằng , vấn đề quan trọng là những giá trị đó có đích thực là truyền thống của
chúng ta không ? Chứ không phải là ta đi tìm những gì chỉ có ta có mà dân tộc
khác không có . Quan trọng là ta xác định những chuẩn giá trị bản sắc dân tộc
Việt Nam . Bản sắc dân tộc đợc thể hiện cả trong nội dung và hình thức .
Khi nói tới bản sắc dân tộc luôn luôn gắn bó với nhau nh trên đã trình bày .
Khi nói tới bản sắc văn hoá dân tộc cần tránh những khuynh hớng không đúng .
Đó là : đóng cửa , thu mình , chỉ kh kh giữ bản sắc truyền thống , không
sáng tạo mới , không mở cửa giao lu , tiếp thụ những tinh hoa văn hoá thế giới
trở thành dân tộc hẹp hòi , cực đoan , kiêu ngạo . Hoặc là mở toang cửa
không chọn lọc , bản sắc dân tộc bị chèn ép , lu mờ , trở thành nền văn hoá
thiếu bản sắc . Hoặc phục hồi tất cả kể cả những cáI lạc hậu , lỗi thời trong quá
khứ , không còn thích hợp trong xã hội mới
Chơng II: Tại sao phải đa ra vấn đề giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc
trong thời kỳ nền kinh tế mở .
6
I /. Tính tất yếu của việc xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên
tiến , đậm đà bản sắc dân tộc .
1. Điều kiện xã hội :
Thực trạng đời sống văn hoá nớc ta hiện nay không phải là vấn đề dễ đánh giá
. Có ngời quá bi quan với tình hình cho là trong khi đời sống kinh tế có khá lên
từ đổi mới đến nay thì đời sống tinh thần lại sa sút nh cha bao giờ có . Ngợc
lại , có ngời quá lạc quan cho mọi sự đều tốt đẹp , những hiện tợng tiêu cực là
tự nhiên và không đáng kể . Thật ra , bức tranh không chỉ có một màu , hoặc
toàn tối hoặc toàn sáng .
Trớc hết , cần khẳng định đời sống văn hoá xã hội ta so với thời kỳ trớc có b-
ớc tiến bộ rõ rệt . Điều dễ thấy là tính năng động xã hội - kinh tế và tính tích
cực công dân đợc khơi dậy và phát huy thay cho tâm lý thụ động , ỷ lại trong
cơ chế cũ . Bầu không khí dân chủ , cởi mở trong xã hội tăng lên . Mặt bằng
dân trí đợc nâng cao , sở trờng , năng lực cá nhân con ngời đợc khuyến khích ,
tôn trọng . Những nét mới nổi bật ấy trong đời sống đợc phản ánh qua hoạt
động khởi sắc , phong phú , đa dạng trên các lĩnh vực báo chí , xuất bản , phát
thanh , truyền hình , giáo dục , văn học , nghệ thuật , v.v Trong sự phong
phú , đa dạng và bộn bề của đời sống và hoạt động văn hoá , chủ nghĩa Mác -
Lênin , t tởng Hồ Chí Minh đợc Đảng ta vận dụng và phát triển sáng tạo vẫn là
nền tảng t tởng và kim chỉ nam bảo đảm cho xã hội phát triển đúng hớng . Kinh
tế thị trờng và mở cửa với bên ngoài làm sống động nền kinh tế và các hoạt
động xã hội , phát triển giao lu hàng hoá , du lịch và các sản phẩm văn hoá ,
giúp nhân dân ta mở rộng chân trời hiểu biết và kến thức tiếp nhận từ bốn ph-
ơng . Các mặt trái của kinh tế thị trờng và mở cửa , dù tác động dữ dội , đã
không thể ngăn nổi nhân dân ta duy trì và phát triển truyền thống tốt đẹp , nh
thấy tõ nhất vaò những dịp kỷ niệm lớn , hớng về cội nguồn , về cách mạng và
kháng chiến , tởng nhớ các anh hùng dân tộc , đền ơn đáp nghĩa những ngời có
công , giúp đỡ những ngời hoạn nạn
Đơng nhiên , bức tranh không chỉ toàn màu sáng . Nghị quyết Trung ơng 5 đã
nghiêm khắc chỉ ra những mảng tối cùng nguyên nhân chủ quan . Đó là trạng
thái dao động , hoài nghi , giảm sút niềm tin lý tởng ở một số ngời , kể cả một
bộ phận đảng viên , cán bộ . Đó là những hiện tợng suy thoái đạo đức , đặc biệt
là nạn tham nhũng , hối lộ , buôn lậu , gian lận thơng mại trớc sự tấn công của
thói ích lỷ , chủ nghĩa cá nhân , lối sống tiêu dùng , sức mạnh động tiền và chủ
nghĩa thực dụng . Đó là một số hiện tợng nhức nhối trớc đây không hề có trong
quan hệ gia đình , đạo lý thầy trò , quan hệ bạn bè , sự đảo lộn một số chuẩn
7
giá trị và nếp sống vốn tốt đẹp . Đó là trong một bộ phận dân c , kể cả một số
thanh niên , học sinh , sinh viên sự hiểu biết còn quá ít về lịch sử dân tộc , về
các giá trị truyền thống mà lịch sử và cách mạng đã xây nên trong khi đó lại
phục hồi không phân biệt tốt xấu các vốn cổ dân tộc đồng thời đi liền với tâm
lý sùng ngoại đôi khi đến mức mù quáng , phi lý , kệch cỡm . Đó là các tệ nạn
xã hội có chiều gia tăng , sự đam mệ nhu cầu vật chất cùng những dục vọng
thấp hèn , lối sống bất chấp đạo lý , d luận xã hội và pháp luật đang xô đẩy một
số ngời đi vào con đờng phạm tội . Tất cả những hiện tợng trên đang làm vẩn
đục môi trờng xã hội - văn hoá , gây bất bình trong nhân dân , làm xói mòn nền
tảng tinh thần xã hội , tạo miếng đất màu mỡ cho sự xâm nhập những sản phẩm
văn hóa độc hại ngoại lai .
2. Xây dựng nền văn hoá Việt Nam tiên tiến , đậm đà bản sắc dân tộc .
Trớc tình hình xã hội đã phân tích ở trên , việc tập trung xâu dựng và phát
triển nền văn hoá Việt Nam tiên tiến , đậm đà bản sắc dân tộc , có tầm quan
trọng đặc biệt không chỉ cho hiện tại mà cả tơng lai Tổ quốc ta . Nhng nên văn
hóa thế nào là tiên tiến ? Thế nào là đậm đà bản sắc dân tộc ?
a>. Nền văn hoá tiên tiến
Đọc Nghị quyết Trung ơng 5 , ta có thể hiểu nền văn hoá tiên tiến có mấy đặc
trng :
Một là , yêu nớc .
Hai là , tiến bộ .
Ba là , có nội dung cốt lõi là lý tởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội dới
ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin , t tởng Hồ Chí Minh .
Bốn là , nhân văn : tất cả vì con ngời
Năm là , tiên tiến không chỉ trong nội dung t tởng mà cả trong hình thức
biểu hiện , trong các phơng tiện chuyển tải nội dung .
Đất nớc ta đang ở thời kỳ quá độ với nền kinh tế nhiều thành phần theo định
hớng xã hội chủ nghĩa . Sự nghiệp công nghiệp hoá , hiện đại hoá nhằm xây
dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội đòi hỏi huy động tối đa
tiềm năng vật chất và tinh thần của cả dân tộc , của tất cả các thành phần kinh
tế . Chủ nghĩa yêu nớc ở đây là một động lực cực kỳ to lớn . Nền văn hóa tiên
tiến do đó trớc hết phải là một nền văn hoá yêu nớc . Có thể coi yêu nớc là tién
bộ đặc trng bao quát nhất củavăn hoá tiên tiến .Yêu nớc là ý chí đa đất nớc
thoát khỏi cảnh nghèo nàn , lạc hậu , phấn đấu vì dân giàu , nớc mạnh , xã hội
công bằng văn minh - đó là một nội dung t tởng lớn của nền văn hoá tiên tiến .
Gắn liền với yêu nớc là tiến bộ . Nền văn hoá tiên tiến phải là nền văn hoá kết
8
tinh tất cả những gì là tiến bộ , là chân , là thiện , là mỹ của dân tộc , của thời
đại , của loài ngời .
Nếu đặc trng bao quát nhất của nền văn hoá tiên tiến là yêu nớc, thì hạt nhân
cốt lõi của nền văn hoá tiên tiến là lý tởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội
dới ánh sáng chủ nghĩa Mác - Lênin , t tởng Hồ Chí Minh . Nói văn hóa không
thể không nói hệ t tởng . Vì hệ t tởng chi phối quan niệm về giá trị , chi phối
đạo đức , lối sống và hành vi con ngời . Đành rằng hệ t tởng không đồng nhất
với văn hoá , không thể quy toàn bộ các giá trị văn hoá vào hệ t tởng ; nhng xét
chung và xét cho cùng , trong xã hội có giai cấp , văn hóa bao giờ cũng có cốt
tuỷ là hệ t tởng giai cấp . Vì vậy , thật sai lầm nếu đồng nhất hệ t tởng với văn
hoá , bởi căn hoá có nội hàm rộng hơn nhiều so với hệ t tởng . Song , cũng
phạm sai lầm nghiêm trọng nếu phủ nhận vai trò hệ t tởng đối với văn hoá ,
nhất là khi nói đến cả một nền văn hoá , cả một dòng văn hoá . C. Mác và Ph.
Ăngghen chỉ rõ : Lịch sử t tởng chứng minh cái gì , nếu không phải là chứng
minh rằng sản xuất tinh thần cũng biến đổi theo sản xuất vật chất ? Những t
tởng thống trị cua tmột thời đại bao giờ cũng chỉ là những t tởng của giai cấp
thống trị.
Là hệ t tởng mang bản chất giai cấp ( công nhân ) nh mọi hệ t tởng , nhng
khác với bất cứ hệ t tởng nào khác , chủ nghĩa Mác - Lênin là học thuyết cách
mạng và khoa học kết tinh những tinh hoa văn hoá nhân loại , hớng vào giải
phóng toàn xã hội , giải phóng dân tộc , giải phóng con ngời , khắc phục triệt
để tình trạng con ngời bị tha hoá , tạo điều kiện phát triển và không ngừng hoàn
thiện con ngời . Chủ nghĩa cộng sản trong bản chất của nó nh C. Mác nói , là
chủ nghĩa nhân đạo hiện thực . Nguyễn ái Quốc đi từ chủ nghĩa yêu nớc
truyền thống của dân tộc và những hiểu biết sâu sắc nhiều nền văn hoá lớn
Đông Tây , đến với chủ nghĩa Mác - Lênin nh một bớc ngoặt quyết định hình
thành t tởng Hồ Chí Minh . Sự gặp gỡ thần kỳ này đã sản sinh ta một nhân cách
, hơn thế , một mẫu hình văn hoá mới , mẫu hình văn hoá của tơng lai nh nhà
thơ Xô Viết Mandenxtam với một tình cảm đặc biệt đã sớm khám phá từ năm
1923 khi tiếp xúc với Bác . Nh vậy , thật là chính xác và tự nhiên khi Nghị
quyết Trung ơng 5 nêu lên mục tiêu nền văn hóa tiên tiến là tất cả vì con ngời ,
vì hạnh phúc và sự phát triển phong phú , tự do , toàn diện con ngời trong mối
quan hệ hài hoà giữa cá nhân và cộng đồng , giữa xã hội và tự nhiên . ở đâylà
tính nhân văn cao cả , trong đó giai cấp , dân tộc và nhân loại , cá nhân và xã
hội , xã hội và tự nhiên là thống nhất trên lập trờng chủ nghĩa Mác - Lênin , t t-
ởng Hồ Chí Minh - hệ t tởng thấu suốt nền văn hoá mà chúng ta xây dựng .
Tính chất tiên tiến của nền văn hoá còn phảI thể hiện cả trong hình thức biểu
hiện , trong những cơ sở vật chất kỹ thuật , phơng tiện để chuyển tảI nội dung .
Ví dụ : trong phong cách văn chơng , trong công nghệ truyền hình , điẹn ảnh ,
9
trong kiểu dáng kiến trúc , trong thiết kế những công trình tợng đàI , những khu
vui chơi giải trí , v.v ở đây , tiên tiến thờng có nghĩa là hiện đại , song không
phải đã là hiện đại thì loại trừ bản sắc dân tộc và càng không đợc nhầm lẫn hiện
đại với chủ nghĩa hiện đại tắc tị, bệnh hoạn , nhất là trong nghệ thuật , văn
thơ .
b>. Nền văn hoá Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc .
Tính chất tiên tiến của nền văn hoá Việt Nam không tách rời bản sắc dân
tộc.Nói đến văn hoá là nói đến dân tộc . Văn hoá bắt rễ sâu trong đời sống dân
tộc qua trờng kỳ lịch sử . Văn hoá là bộ mặt tinh thần của dân tộc . Bản sắc dân
tộc của văn hoá , nh ngời ta thờng nói , là cái căn cớc , cái chứng chỉ của một
dân tộc . Nó chỉ rõ anh là ai , thiéu nó , anh không tồn tại nh một giá trị . Lịch
sử mấy nghìn năm dựng nớc và giữ nớc đã hun đúc cho dân tộc ta biết bao giá
trị truyền thống tốt đẹp . Đó là chủ nghĩa yêu nớc , lòng nhân ái bao dung ,
trọng nghĩa tình , đaọ lý , là tính cố kết , cộng đồng Nhờ sức mạnh những giá
trị đó , dân tộc Việt Nam đã chiến thắng bao thử thách khắc nghiệt của thiên tai
, địch hoạ để tồn tại và phát triển nh ngày hôm nay . Bảo vệ và phát huy bản sắc
dân tộc của văn hoá trớc hết là bảo vệ và phát huy những giá trị tinh thần đó .
Cố nhiên bản sắc dân tộc có cả nội dung và hình thức . Cùng với những giá trị
tinh thần , bản sắc dân tộc của văn hoá còn đợc đặc trng bởi các phơng thức
biểu hiện độc đáo . Đó là tiếng nói của dân tộc , là tâm lý , là phong tục tập
quán , là cách cảm nghĩ của dân tộc , là những hình thức nghệ thuật truyền
thống ,v.v Nớc ta có 54 dân tộc . Trong nền văn hóa đa dân tộc của nớc ta ,
mỗi dân tộc anh em đều có bản sắc riêng của mình . Giữ gìn và phát huy bản
sắc dân tộc của tất cả các dân tộc anh em sẽ phát huy sức mạnh tổng hợp của cả
cộng đồng dân tộc Việt Nam , tạo nên sự phong phú đa dạng trong tính thống
nhất của nền văn hóa Việt Nam .
II /. Vấn đề giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc .
Giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc là chăm lo cho sự trờng tồn và
phát triển sức sống của dân tộc . Song đIều này khác hẳn xu hớng phục cổ nh
đã xảy ra gần đây ở nhiều nơI trong ma chay , cới xin , lễ hội . Trong bàI nói tại
Hội nghị cán bộ văn hóa ngày 30-10-1958 , Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ :
Nói khôi phục vốn cũ , thì nên khôi phục cái gì tốt , còn cái gì không tôt thì
phải loại dần ra . Xem ra thì năm nay tơng đối khá , còn nh năm ngoái , thì
khôi phục vốn cũ , thì khôi phục cả đồng bóng , rớc xách thần thánh . Vì khôi
phục nh thế , nên ở nông thôn nhiều nơi quên cả sản xuất , cứ trống mõ bì
bõm , ca hát lu bù . Trong vốn cổ dân tộc , chúng ta giữ lấy và phát huy
những di sản nào , từ bỏ những di sản nào , điều đó không thể không đặt ra khi
10
nói về những giá trị truyền thống . Sự cân nhắc và lựa chọn ấy thể hiện quá
trình tự ý thức dân tộc , quá trình tự nhận thức , tự khám phá về mình xuất phát
xuất phát từ tầm cao mới của lịch sử , là quá trình gạn đục khơi trong và là
sự tiếp nối dòng chảy liên tục của lịch sử dân tộc trong thế giới hiện đại . Với ý
nghĩa đó , phát huy và bảo vệ bản sắc dân tộc của văn hoá đòi hỏi sự phát triển ,
sự sáng tạo không ngừng . Mệnh đề đậm đà bản sắc dân tộc đó không thể
tách rời mệnh đề văn hóa tiên tiến và ngợc lại .
* Trong điều kiện thực hiện kinh tế thị trờng mở rộng giao lu quốc tế lại càng
phải nhấn mạnh yêu cầu ra sức kế thừa và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc .
Đó không chỉ là ý thức trách nhiệm , mà còn là niềm tự hào , tự tôn dân tộc ,
bởi Nớc Đại Việt ta từ trớc , Vốn xng nền văn hiến đã lâu . Những đặc tr-
ng nổi bật nhất của văn hóa Việt Nam là chủ nghĩa yêu nớc , yêu lao động ,
lòng nhân ái , vị tha và tính cộng đồng . Những giá trị truyền thống đó đã
từng là nguồn sức mạnh to lớn trong sự nghiệp dựng nớc và giữ nớc . Ngày
nay , bớc vào thời kỳ công nghiệp hoá , hiện đại hoá , những truyền thống ấy
vẫn đang là những đòi hỏi cần phải có đối với mọi ngời . Không phải bất cứ
dân tộc nào trên hành tinh này cũng có đợc may mắn kế thừa những truyền
thống và bản lĩnh văn hoá nh vậy . Dân tộc Việt Nam có truyền thống tự tôn
nhng không tự cao , tự đại ; càng không đóng cửa để tự ngắm tự cô lập mình .
Cũng nh suốt chiều dài lịch sử mấy nghìn năm của dân tộc , từ khi Đảng ta
ra đời , phần lớn thời gian là phải lãnh đạo nhân dân tiến hành chiến tranh
chống xâm lợc , bảo vệ nền độc lập dân tộc . Thế nhng , chúng ta cha bao giờ
chủ trơng một thái độ bài ngoại về văn hoá , kể cả với nền văn hóa của nớc
đang là kể thù xâm lợc . Trái lại , Đảng ta luôn nhấn mạnh tính dân tộc đồng
thời với tính khoa học và đại chúng ; tính tiên tiến gắn với yêu cầu phải đậm
đà bản sắc dân tộc . Đó chính là bản lĩnh văn hoá của Việt Nam . Nhờ đó , dù
trải qua biết bao thăng trầm của lịch sử, đứng trớc âm mu đồng hoá văn hoá
của đủ loại kẻ thù , nhng Bốn nghìn năm ta lại là ta ; bản sắc văn hóa Việt
Nam không biến mất , không phai nhạt , trái lại , càng ánh lên nét riêng long
lanh , đặc sắc . Nó đã góp cho nền văn hoá nhân loại không chỉ là trống đồng
Đông Sơn , Truyện Kiều , các làn đIệu dân ca quan họ mà còn là những
danh nhân văn hoá mà nổi bật là Hồ Chí Minh , một con ngời , một sự nghiệp
, một giá trị văn hoá vừa đậm đà bản sắc Việt Nam , vừa chứa chan tính nhân
loại . Và cả hai phẩm chất ấy đều ở đỉnh cao .
Phải với một dân tộc có ý chí tự lập , tự cờng và là lòng tự tôn mãnh liệt
mới sản sinh ra những áng hùng văn Nam quốc sơn hà , Bình ngô đại cáo
Phải với một dân tộc rất tự hào với truyền thống văn hóa của mình mới có thể
tuyên thệ : Đánh cho để dài tóc , đánh cho để đen răng đánh cho sử tri
Nam quốc anh hùng chi hữu chủ . Nền văn hoá ấy chính là khí phách , là
11
tôm hồn dân tộc , là tài sản vô giá của đất nớc và của mỗi con ngời Việt Nam
. Nó là nồi cơm văn hoá Thạch Sanh không bao giờ vơi , đợc phân chia đến
từng dòng sữa mẹ , từn lời ru những đứa con vừa lọt lòng mẹ của dân tộc , là
trăm nghìn câu chuyện truyền từ đời này qua đời khác . Chính nó là cội
nguồn sâu lắng trong mỗi con ngời Việt Nam dù đến lúc có d thừa các tiện
nghi vật chất, nhng vẫn ớc mong đợc nghe các làn đIệu dân ca , đợc tắm hồn
mình trong nền văn hoá dân tộc .
Trong nền văn hóa có chiều sâu và tầm cao nh vậy , càng đi vào kinh tế thị
trờng , mở rộng giao lu quốc tế , đi vào công nghiệp hoá , hiện đại hoá ,
chúng ta càng phải nâng niu , gìn giữ và phát huy để góp phần vào sự nghiệp
vẻ vang là xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội . Chủ trơng giữ gìn và phát
huy bản sắc dân tộc không hề đồng nghĩa với bảo thủ , tự cô lập , đóng kín ,
kh kh bám giữ lấy cái cũ . Bản sắc văn hoá không phải là những giá trị tạm
thời , nay còn mai mất ; song nó cũng không là cái không bao giờ thay đổi đ-
ợc và khôn gcần sửa đổi . Trái lại , bản sắc văn hóa dân tộc cũng không
ngừng phát triển , đổi mới , phản ánh sự phát triển và đổi mới của dân tộc .
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy : Cái gì cũ mà xấu , thì phảI bỏ Cái gì cũ
mà không xấu , nhng phiền phức thì phải sửa đổi lại cho hợp lý Cái gì cũ
mà tốt thì phải phát triển thêm .

*
12
Chơng III : Bản sắc dân tộc trong quá trình phát triển của đất nớc.
I /. Vai trò của bản sắc văn hoá dân tộc trong nền kinh tế thị tr -
ờng
Ngày nay , phát triển đang là vấn đề u tiên hàng đầu của mọi quốc gia , đồng
thời cũng là thách thức hết sức gay gắt dối với toàn nhân loại . Cần phải huy
động những nguồn lực nào để phát triển và phải làm gì để ngăn ngừa những
tiêu cực phát sinh trong quá trình phát triển ,v.v đang là những câu hỏi lớn đặt
ra đối với nhiều quốc gia . Cho đến bây giờ , tuy còn có các ý kiến khác nhau
trong việc định nghĩa văn hoá là gì , nhng mọi ngời đều thống nhất trong sự
thừa nhận về mối quan hệ qua lại của văn hoá với kinh tế , vai trò động lực của
văn hoá đối với kinh tế . Những ý kiến coi văn hoá đứng ngoài kinh tế hay lệ
thuộc một cách thụ động đối với kinh tế không còn đợc chấp nhận . Tuy nhiên ,
khi chúng ta nhấn mạnh yếu tố văn hoá thì đIều đó không có nghĩa là đặt vị trí
của văn hoá cao hơn kinh tế , mà để thấy sự gắn bó của chúng trong khi hớng
tới mục tiêu phát triển .
Những thành tựu hoặc vấp váp trong quá trình phát triển kinh tế , xã hội ở
nhiều nớc trên thế giới đều chứng minh tầm quan trọng của nhân tố văn hoá ,
trớc hết là ở việc có bảo vệ , phát triển đợc hay không những tiềm năng phong
phú và đặc sắc của văn hóa dân tộc đối với sự phát triển của đất nớc . Sự đúng
đắn hay sai lạc trong định hớng phát triển văn hoá đều đa đến thành tựu hay
thất bại không riêng cho văn hoá , mà cho cả kinh tế và mọi mặt khác của đời
sống xã hội , đặc biệt là về t tởng , đạo đức , lối sống . Những hậu quả của sự
sai lầm về chính sách văn hoá thờng kéo dài và khó sửa hơn những hậu quả về
kinh tế . Do đó không phải không có cơ sở khi ngời ta lo ngại một sự phá
sản , xuống cấp về văn hoá hơn sự phá sản , xuống cấp trong kinh tế , bởi
những mất mát trong lĩnh vực văn hoá thờng dẫn tới những hậu quả rất lâu dài
và nghiêm trọng .
Với điều kiện cách mạng khoa học và công nghệ phát triển nh hiện nay ,
trong vòng vài ba chục năm , một dân tộc có thể vợt lên rất nhanh , chiếm lĩnh
đợc những đỉnh cao về kinh tế , kỹ thuật , công nghệ . Nhng để trở thành một
quốc gia phát triển về văn hoá , thì vài ba chục năm hoàn toàn cha thấm vào
đâu . Một quốc gia giàu có về kinh tế , trong mời năm có thể đổi mới , nâng cấp
toàn bộ hạ tầng cơ sở vật chất kỹ thuật , nhng để có đợc một cơ sở hạ tồng văn
hoá tiến bộ và phát triển , thì còn khó gấp trăm lần và không thể chỉ bằng tiền
mà giải quyết đợc .
13
Đất nớc ta đang thực hiện công cuộc đổi mới toàn diện , thực hiện cơ chế thị
trờng và chính sánh đối ngoại rộng mở , làm bạn vớ tất cả các nớc , phấn đấu vì
hoà bình , độc lập và phát triển . Đối với nhiệm vụ xây dựng nền văn hoá , đây
vừa là cơ hội lớn đồng thời là thách thức lớn .
Chuyển sang nền kinh tế thị trờng , văn hoá là nhân tố thúc đẩy tăng trởng
kinh tế , góp phần thay đổi nếp nghĩ , cách làm ; kích thích tính sáng tạo , năng
động , nhng trong môi trờng đó văn hoá cũng có thể nhiễm phải những căn
bệnhcủa kinh tế thị trờng : chủ nghĩa cá nhân phát triển , sùng bái đồng tiền ,
lối sống tiêu thụ , thực dụng Không ít hoạt động văn hoá bị lôi cuốn vào xu
hớng thơng mại hoá , xuất hiện những sản phẩm văn hoá kém chất lợng chiều
theo thị hiếu thấp kém của một bộ phận ngời có tiền . Đồng tiền xuất hiện với t
cách là thớc đo các giá trị , nhng đồng thời nó cũng trở thành sức mạnh có khả
năng làm xuyên tạc mặt bản chất tốt đẹp của con ngời , của nhữn quan hệ xã
hội , kích thích chủ nghĩa cá nhân , tính ích kỷ , nhiềt hủ tục , mê tín , dị đoan
phát triển Đó là những nguy cơ cần phải kiên quyết bài trừ , khắc phục .
Trong đời sống hằng ngày , chúng ta thấy nhiều sản phẩm văn hoá nh tranh
ảnh . sách , báo đợc đem ra mua bán trên thị trờng , nhng đIều đó không có
nghĩa là mọi sản phẩm văn hoá đều phải tính toán , có lãi mới sản xuất . Trong
nền kinh tế hàng hoá không thể không thừa nhận sự chi phối của quy luật giá
trị trong lĩnh vực sản xuất tinh thần . Nhiều sản phẩm văn hóa cũng cần phải
định giá , phải thông qua mua , bán , trao đổi để phân phối tới ngời sự dụng .
Song sự định giá , trao đổi , mua bán này không thể chỉ căn cứ vào quy luật
kinh tế mà phải tuân theo quy luật của văn hoá , t tởng , đạo đức ; phải phục vụ
mục tiêu phát triển toàn diện con ngời , cho tiến bộ và công bằng , văn minh .
Thực hiện chính sách đối ngoại đa phơng hoá , đa dạng hoá , đất nớc ta có cơ
hội giao lu , tiếp nhận , học hỏi vô cùng thuận lợi . Trong quá trình đó , chúng
ta bắt gặp nhiều cái hay , cái đẹp và những đIểm tơng đồng trên lĩnh vực văn
hoá , nhng điều đó hoàn toàn không có nghĩa là mọi dân tộc sẽ đi tới sự thống
nhất về văn hoá . Traí lại , nhờ quá trình giao lu đó , mỗi dân tộc đều có thể
đóng góp những bản sắc độc đáo của riêng mình vào kho tàng văn hoá chung
của nhân loại , làm cho nền văn hoá của nhân loại ngày càng thêm phong phú ,
tốt đẹp .
Bên cạnh việc tiếp thụ những cái tốt , cái tơng đồng , chúng ta cũng phải tỉnh
táo phòng ngừa , loại trừ những cái xấu , cái dở , cái không phù hợp . Sự học
tập , lựa chọn tiếp nhận phải rất chủ động , tinh tờng nhất định không để mắc
phải thói ham thanh chuộng lạ sùng bái một cách mù quáng mọi cái lạ của
bên ngoài . Chúng ta cơng quyết khớc từ , chống lại sự di nhập những thứ văn
14

Xem chi tiết: BẢN SẮC DÂN TỘC TRONG NỀN KINH TẾ MỞ